Czy psy i koty rozumieją Twoje emocje? Fakty naukowe bez mitów

Wielu opiekunów widzi, że pies przychodzi, gdy jesteś smutny, albo kot zachowuje się inaczej, gdy jesteś zdenerwowany. Łatwo wtedy powiedzieć, że „rozumieją” Twoje emocje. Nauka definiuje to jednak inaczej. Badacze pytają, czy zwierzę potrafi odróżnić stany emocjonalne człowieka, integrować informacje z różnych zmysłów oraz zmienić zachowanie w odpowiedzi na te sygnały.

Psy i koty potrafią to robić. Nie oznacza to jednak, że przeżywają emocje w taki sam sposób jak ludzie.

Jak psy „czytają” ludzkie emocje

Badania eksperymentalne pokazują, że psy rozpoznają emocje poprzez łączenie informacji wzrokowych i słuchowych. W jednym z klasycznych eksperymentów psy oglądały twarze ludzi lub psów wyrażające emocje pozytywne albo negatywne, jednocześnie słysząc dźwięki pasujące lub niepasujące emocjonalnie do obrazu. Psy dłużej patrzyły na twarze zgodne emocjonalnie z głosem, co wskazuje na integrację sygnałów z różnych zmysłów, a nie prostą reakcję na pojedynczy bodziec (badanie „Dogs recognize dog and human emotions”, Biology Letters, PubMed: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26763220/).

Jest to zdolność wcześniej uznawana za charakterystyczną głównie dla ludzi, dlatego ma duże znaczenie poznawcze.

Inne badania pokazują, że psy potrafią różnicować nie tylko podstawowe emocje, takie jak radość i gniew, ale także reagować odmiennie na osoby postrzegane jako przyjazne lub potencjalnie zagrażające. Oznacza to, że informacje emocjonalne są przez psy aktywnie wykorzystywane w podejmowaniu decyzji społecznych, a nie jedynie biernie odbierane (przeglądy badań nad przetwarzaniem emocji społecznych u psów, Animals, PubMed: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35159003/).

Psy reagują również na głos i jego intonację. Badania wskazują, że sygnały wzrokowe i dźwiękowe niosące informację emocjonalną są przez psy integrowane w jedną, spójną reprezentację sytuacji społecznej, a nie przetwarzane oddzielnie (badania nad integracją bodźców emocjonalnych u psów, Biology Letters, PubMed: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26763220/).

Istotną rolę odgrywa także węch. Psy potrafią reagować na chemiczne sygnały emocji, czyli zapachy związane ze stresem i pobudzeniem, które wydziela organizm człowieka. W badaniach wykazano, że zapach ludzkiego strachu oraz stresu wpływa na zachowanie psa i jego ocenę sytuacji jako bardziej negatywnej lub niepewnej (badanie „The smell of human stress makes dogs pessimistic”, Scientific Reports, 2022: https://www.nature.com/articles/s41598-022-21497-6).

Czy koty potrafią to samo

Przez lata badań nad kotami było mniej, ale obecnie dostępne dane są coraz bardziej jednoznaczne.

Badania z wykorzystaniem tzw. cross-modal paradigm pokazały, że koty potrafią łączyć obraz twarzy z dźwiękiem w rozpoznawaniu emocji zarówno u ludzi, jak i u innych kotów. Koty częściej reagowały wtedy, gdy emocja słyszana pasowała do emocji widocznej, szczególnie w przypadku wyraźnych emocji, takich jak gniew czy radość. Oznacza to, że koty potrafią integrować sygnały społeczne z różnych zmysłów, a nie jedynie reagować na pojedyncze bodźce (badanie „Emotion Recognition in Cats”, Animals, PubMed: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32605256/).

Inne badania wykazały, że koty potrafią rozróżnić głos swojego opiekuna od głosu obcej osoby. Reagują inaczej na ton mowy skierowany bezpośrednio do kota niż na mowę skierowaną do dorosłych ludzi. Zmiany zachowania po usłyszeniu głosu właściciela wskazują, że koty odbierają intonację ludzkiej mowy. Wykorzystują ją jako sygnał społeczny (Charlotte de Mouzon i in., Animal Cognition; omówienie: https://phys.org/news/2022-10-cats-distinguish-speech-humans.html).

Dodatkowo wykazano, że koty rozpoznają głos swojego opiekuna. Statystycznie częściej reagują na niego niż na głosy obcych osób, nawet jeśli reakcje są subtelne, takie jak ruchy uszu czy zwrot głowy (badanie „Vocal recognition of owners by domestic cats”, PubMed: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23525707/).

To nie jest rozumienie emocji w ludzkim sensie

Psy i koty nie posiadają ludzkiej, semantycznej świadomości emocji. Nie analizują uczuć w kontekście przyczyn, znaczeń czy doświadczeń życiowych. Reagują na konkretne sygnały biologiczne i behawioralne, takie jak mimika, ton głosu, zapach czy napięcie ciała.

Badacze podkreślają, że opiekunowie często interpretują zachowanie psa lub kota przez pryzmat własnych emocji, co może prowadzić do błędnych wniosków. Jednocześnie to właśnie wysoka wrażliwość zwierząt na ludzkie sygnały emocjonalne stanowi biologiczną podstawę silnej więzi między człowiekiem a psem lub kotem (przeglądy literatury: de Waal, The Biology of Empathy, PNAS; Animal Cognition; Trends in Cognitive Sciences; badania nad antropomorfizacją, Frontiers in Psychology).

Co naprawdę potrafią psy i koty

Pies potrafi integrować sygnały wzrokowe i słuchowe, rozpoznawać emocjonalną walencję sygnałów człowieka oraz modyfikować swoje zachowanie społeczne w odpowiedzi na te informacje.

Kot potrafi integrować informacje słyszane i widziane, różnicować emocje u ludzi i innych kotów oraz reagować na ton głosu i zachowanie opiekuna.

Jak wykorzystać tę wiedzę w codziennym życiu

Nie zakładaj, że zwierzę dokładnie wie, co czujesz. Ono reaguje na sygnały, które wysyłasz. Gdy jesteś napięty, Twój głos, postawa ciała i zapach mogą przekazywać więcej informacji niż słowa.

Jeśli chcesz budować spokojną relację, mów ciszej, poruszaj się wolniej i dawaj zwierzęciu przestrzeń, gdy tego potrzebuje.

To nie jest magia. To biologia i mechanizmy społeczne, które psy i koty potrafią odczytywać, nawet jeśli nie rozumieją emocji tak jak człowiek.

Bibliografia:

Guo K., Meints K., Hall C., Hall S., Mills D. (2016). Dogs recognize emotional expressions of human faces. Biology Letters.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26763220/

Albuquerque N., Guo K., Wilkinson A., Savalli C., Otta E., Mills D. (2022). Dogs recognize and use emotional information from human facial expressions. Animals.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35159003/

Siniscalchi M., d’Ingeo S., Quaranta A. (2018). Human odour cues of fear and happiness affect dog behaviour. Scientific Reports.
https://www.nature.com/articles/s41598-018-30716-9

D’Aniello B., Semin G.R., Alterisio A., Aria M., Scandurra A. (2022). The smell of human stress makes dogs pessimistic. Scientific Reports.
https://www.nature.com/articles/s41598-022-21497-6

Galván M., Vonk J. (2020). Domestic cats show evidence of cross-modal emotional recognition. Animals.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32605256/

Saito A., Shinozuka K., Ito Y., Hasegawa T. (2013). Vocal recognition of owners by domestic cats. Animal Cognition.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23525707/

de Waal F.B.M. (2012). The biology of empathy. PNAS.
https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.1113213109

Epley N., Waytz A., Cacioppo J.T. (2007). A three-factor theory of anthropomorphism. Psychological Review.
https://psycnet.apa.org/record/2007-12922-002