Są symbolem siły, a same potrzebują ochrony. Dziś Światowy Dzień Słonia

To święto niezwykłych zwierząt, których przyszłość wciąż nie jest pewna.

World Elephant Day obchodzony jest co roku 12 sierpnia. Pomysł pojawił się w 2011 roku. Stali za nim działająca w Tajlandii Elephant Reintroduction Foundation oraz filmowcy Patricia Sims i Michael Clark. Pierwszy Światowy Dzień Słonia odbył się 12 sierpnia 2012 roku.

Historia samej fundacji sięga jeszcze dalej. Elephant Reintroduction Foundation powstała w 2002 roku jako królewska inicjatywa królowej Tajlandii Sirikit. Jej zadaniem było między innymi przywracanie do natury słoni wcześniej żyjących w niewoli. Według World Elephant Day fundacja zarządza trzema leśnymi ostojami w Tajlandii, do których wypuszczono już ponad 100 słoni. Zwierzęta żyją tam bez turystów, a na chronionych terenach przyszły na świat również młode.

Od początku nie chodziło więc jedynie o umieszczenie kolejnego zwierzęcia w kalendarzu nietypowych świąt. Dzień Słonia miał zwrócić uwagę na kłusownictwo, handel kością słoniową, utratę siedlisk oraz wykorzystywanie słoni przez człowieka.

Nie ma jednego "słonia afrykańskiego". Obecnie wyróżnia się trzy żyjące gatunki słoni: słonia sawannowego afrykańskiego (Loxodonta africana), słonia leśnego afrykańskiego (Loxodonta cyclotis) oraz słonia azjatyckiego (Elephas maximus).

W 2021 roku IUCN po raz pierwszy oceniła dwa afrykańskie gatunki oddzielnie. Wynik był alarmujący. Słoń leśny został uznany za krytycznie zagrożonego wyginięciem, a słoń sawannowy za zagrożonego. Słoń azjatycki również ma status gatunku zagrożonego.

Najbardziej przejmujące są liczby pokazujące skalę zmian. Według oceny IUCN liczebność słonia leśnego spadła o ponad 86 proc. w ciągu 31 lat, a słonia sawannowego o co najmniej 60 proc. w ciągu 50 lat. Za spadkami stoją przede wszystkim kłusownictwo oraz utrata i przekształcanie siedlisk.

Słoń ważący kilka ton może wydawać się zwierzęciem, którego nie sposób przeoczyć. W gęstym lesie tropikalnym sytuacja wygląda jednak zupełnie inaczej.

W listopadzie 2025 roku IUCN przedstawiła najdokładniejszą dotąd ocenę populacji słonia leśnego. Na dokładniej przebadanych terenach oszacowano występowanie około 135 690 osobników. Dodatkowo dla gorzej poznanych obszarów podano mniej pewny szacunek obejmujący kolejne 7728–10 990 słoni.

To ważne zastrzeżenie: wyższych liczb nie należy odczytywać jako nagłego wzrostu populacji. IUCN podkreśla, że naukowcy po prostu potrafią dziś skuteczniej szukać zwierząt żyjących w trudno dostępnych lasach. Wykorzystują między innymi DNA pobierane z odchodów. Obecnie aż 94 proc. uwzględnianych słoni leśnych pochodzi z naukowo solidnych szacunków, podczas gdy w 2016 roku było to 53 proc.

Szczególne znaczenie ma Gabon. Według raportu przypada na niego około 66 proc. światowej populacji słonia leśnego. Jednocześnie IUCN nadal klasyfikuje gatunek jako krytycznie zagrożony, a w części jego zasięgu liczebność wciąż spada.

Trudna sytuacja dotyczy również Azji. Według danych IUCN z 2024 roku na wolności żyje około 40 tys. słoni azjatyckich, rozproszonych w 13 krajach południowej Azji. Gatunek jest uznawany przez IUCN za zagrożony od 1986 roku.

Fragmentacja lasów ma ogromne znaczenie dla zwierzęcia, które potrzebuje przestrzeni i przemieszcza się w poszukiwaniu wody oraz pożywienia. Droga, osiedle, plantacja czy pole uprawne mogą przeciąć dawną trasę wędrówki. Wtedy słoń nie znika. Próbuje przejść dalej.

To właśnie w takich miejscach dochodzi do konfliktów z człowiekiem. Słonie wchodzą na pola, niszczą uprawy i mogą być niebezpieczne dla ludzi. Z kolei zwierzęta giną w odwecie albo tracą kolejne fragmenty siedlisk. IUCN ostrzega, że kurczenie się i pogarszanie jakości siedlisk może dodatkowo nasilać konflikty między ludźmi a słoniami.

"Słoń nigdy nie zapomina" brzmi jak sympatyczne powiedzenie. Nauka nie potwierdza oczywiście, że zwierzęta te pamiętają wszystko. Pokazuje jednak coś znacznie ciekawszego: pamięć starszych osobników może mieć znaczenie dla funkcjonowania całej grupy.

W badaniu opublikowanym w 2001 roku w czasopiśmie "Science" Karen McComb i jej współpracownicy badali słonie afrykańskie za pomocą odtwarzanych nagrań. Starsze matriarchy wykazywały większe zdolności rozróżniania sygnałów społecznych. Badacze nazwali je wręcz "repozytoriami wiedzy społecznej".

W świecie słoni doświadczenie nie jest więc czymś, co służy wyłącznie jednemu zwierzęciu. Starsza samica może pomagać rodzinie właściwie reagować na inne słonie i sytuacje napotykane w środowisku.

Dlatego śmierć doświadczonego osobnika może oznaczać więcej niż zmniejszenie populacji o jeden. Razem z nim znika część wiedzy gromadzonej przez lata.

Jedno z najgłośniejszych odkryć dotyczących słoni pojawiło się w 2024 roku. Michael A. Pardo i jego współpracownicy przeanalizowali nawoływania dzikich słoni afrykańskich z Kenii, wykorzystując między innymi uczenie maszynowe oraz eksperymenty z odtwarzaniem nagrań. Dane pochodziły z populacji badanych w Samburu i Amboseli.

Okazało się, że na podstawie struktury akustycznej nawołania można było przewidywać, do którego słonia było ono skierowane. Co jeszcze ciekawsze, zwierzęta inaczej reagowały na odtworzone nawoływania pierwotnie skierowane właśnie do nich niż na głosy tego samego nadawcy przeznaczone dla innego osobnika.

Autorzy mówią o "name-like calls", czyli nawoływaniach przypominających imiona. Nie oznacza to, że słonie nadają sobie imiona i używają ich dokładnie tak jak ludzie. Badanie dostarcza jednak dowodów na indywidualne adresowanie innych osobników, prawdopodobnie bez prostego naśladowania ich własnych odgłosów.

W 2025 roku do publikacji wydano korektę. Sam artykuł został zaktualizowany, ale główne odkrycie dotyczące indywidualnie kierowanych nawoływań pozostało podstawą pracy.

Trąbienie jest najbardziej widowiskowym głosem słonia, ale duża część jego komunikacji może być znacznie mniej oczywista dla człowieka.

Słonie wydają bardzo niskie pomruki, w tym dźwięki ledwie słyszalne dla naszego ucha. Smithsonian National Zoo podaje, że takie sygnały mogą zostać odebrane przez inne słonie z odległości przekraczającej 2 mile, czyli około 3,2 km.

Do porozumiewania się służy im również zapach i dotyk. Trąbą witają się, uspokajają, badają inne osobniki i zbierają informacje o otoczeniu.

Sama trąba jest niezwykłym narządem. To połączenie nosa i górnej wargi, pozbawione kości. Smithsonian podaje, że zawiera około 150 tys. jednostek mięśniowych oraz ścięgien, dzięki którym potrafi łączyć ogromną siłę z bardzo precyzyjnymi ruchami. Słoń używa jej między innymi do oddychania, wąchania, pobierania wody, jedzenia, dotykania, komunikowania się i manipulowania przedmiotami.

Zachowanie słoni wobec martwych osobników od lat budzi ogromne emocje. Łatwo nadać mu ludzkie znaczenie i powiedzieć, że zwierzęta "opłakują zmarłych". Naukowcy podchodzą do tego ostrożniej.

Karen McComb, Lucy Baker i Cynthia Moss przeprowadziły eksperymenty, które wykazały, że słonie afrykańskie wykazują szczególnie duże zainteresowanie czaszkami oraz kością słoniową pochodzącą od własnego gatunku.

Obserwacje zachowania słoni przy martwych osobnikach i ich szczątkach są niezwykłe, ale nie pozwalają stwierdzić, że zwierzęta rozumieją śmierć dokładnie tak jak człowiek. Pokazują natomiast, że obecność zmarłego słonia nie jest dla nich obojętnym elementem otoczenia.

Przez lata symbolem zagrożenia dla słoni było kłusownictwo dla ciosów. Problem wciąż istnieje. Najnowszy raport IUCN dotyczący słoni leśnych wskazuje, że choć poziom nielegalnego zabijania spadł w wielu regionach od lat 2018–2019, kłusownictwo związane z kością słoniową nadal stanowi zagrożenie w Afryce Środkowej i Zachodniej.

Jednocześnie coraz więcej przestrzeni zajmują kopalnie, drogi, linie kolejowe i wielkoobszarowe rolnictwo. Siedliska są dzielone na mniejsze fragmenty, a tradycyjne szlaki przemieszczania się zwierząt zostają przecięte.

Nie jest to problem, który można rozwiązać samym pilnowaniem słoni przed kłusownikami. Potrzebna jest także ochrona dużych obszarów przyrodniczych, zachowanie połączeń między nimi oraz rozwiązania umożliwiające ludziom i słoniom funkcjonowanie obok siebie.

Światowy Dzień Słonia ma przypominać, że również decyzje osób mieszkających tysiące kilometrów od Afryki czy Azji mogą mieć znaczenie. Organizatorzy World Elephant Day zalecają przede wszystkim:

• nie kupować kości słoniowej ani produktów wykonanych z części dzikich zwierząt,
• podczas podróży unikać miejsc wykorzystujących słonie do rozrywki i wybierać turystykę, która respektuje dobro zwierząt,
• wspierać sprawdzone organizacje chroniące siedliska i przeciwdziałające kłusownictwu,
• zwracać uwagę na pochodzenie kupowanych surowców i produktów, których produkcja może przyczyniać się do niszczenia siedlisk.

Szczególnej ostrożności wymagają atrakcje turystyczne. Możliwość dotknięcia słonia, wejścia na jego grzbiet czy zrobienia zdjęcia z bardzo bliskiej odległości nie świadczy sama w sobie o dobrych warunkach życia zwierzęcia. World Elephant Day zachęca do wybierania operatorów, którzy respektują słonie, zamiast wykorzystywać je dla rozrywki i zysku.

Słonie są największymi żyjącymi zwierzętami lądowymi, ale ich ogrom nie daje im ochrony przed zmianami, które wprowadza człowiek.

Potrafią komunikować się na kilometry, tworzą złożone relacje i mogą rozpoznawać sygnały skierowane do konkretnego członka swojej grupy. Najstarsze osobniki niosą ze sobą lata doświadczenia. A mimo to przyszłość wszystkich trzech gatunków zależy w dużej mierze od tego, czy pozostawimy im wystarczająco dużo bezpiecznej przestrzeni do życia.

Światowy Dzień Słonia przypada tylko raz w roku. Problem, o którym przypomina 12 sierpnia, trwa jednak każdego dnia.