Zaburzenia neurologiczne u kotów. Objawy, których nie wolno tłumaczyć "dziwnym zachowaniem"

Układ nerwowy kota steruje ruchem, równowagą, reakcją na bodźce, pracą mięśni i kontaktem ze światem. Obejmuje ośrodkowy układ nerwowy, czyli mózg i rdzeń kręgowy, oraz obwodowy układ nerwowy, do którego należą nerwy czaszkowe, nerwy rdzeniowe i połączenia nerwowo-mięśniowe. Dlatego problem neurologiczny u kota może objawić się na wiele sposobów: drgawkami, chwiejnością, niedowładem, przechyleniem głowy, ślepotą, zmianą zachowania albo utratą koordynacji.

Cornell Feline Health Center jako możliwe sygnały zaburzeń neurologicznych u kotów wymienia m.in.:

• zmianę sposobu chodzenia,
• problemy z równowagą,
• chodzenie w kółko, napady,
• osłabioną reakcję na głos,
• zmianę kontaktu z opiekunem,
• nagłe problemy z korzystaniem z kuwety.

To ważne, bo u kota objaw neurologiczny nie zawsze wygląda jak dramatyczny atak. Czasem zaczyna się od zachowania, które łatwo pomylić ze stresem, wiekiem albo "kocim charakterem".

W codziennym języku często mówi się: "kot ma chorobę neurologiczną". W praktyce lekarz najpierw widzi jednak zaburzenie neurologiczne, czyli objaw nieprawidłowej pracy układu nerwowego. Dopiero diagnostyka pozwala ustalić, czy przyczyną jest np. epilepsja, guz mózgu, FIP, zapalenie ucha wewnętrznego, toksoplazmoza, uraz, choroba krążków międzykręgowych, polineuropatia albo problem metaboliczny.

To rozróżnienie jest bardzo ważne. Ataksja, czyli chwiejny, niezborny chód, nie jest jedną chorobą. Może wynikać z problemu w móżdżku, rdzeniu kręgowym, układzie przedsionkowym, z zatrucia, choroby zakaźnej albo zaburzeń metabolicznych. Podobnie drgawki nie zawsze oznaczają epilepsję jako samodzielną chorobę. Mogą być objawem zmian w mózgu, zatrucia, chorób narządowych albo zaburzeń poziomu glukozy i elektrolitów.

Właśnie dlatego przy objawach neurologicznych tak duże znaczenie ma badanie lekarskie. Lekarz nie ocenia tylko jednego objawu. Próbuje ustalić, gdzie w układzie nerwowym znajduje się problem.

Choroby neurologiczne u kotów mają szeroki zakres objawów. Czasem pojawiają się nagle, na przykład po urazie, zatruciu albo napadzie. Innym razem narastają powoli i opiekun dopiero po czasie zauważa, że kot porusza się ostrożniej, nie wskakuje na ulubione miejsce, gorzej trafia do miski, częściej się chowa albo reaguje inaczej niż zwykle.

Do sygnałów, których nie warto ignorować, należą:

• drgawki, napady, utrata kontaktu z otoczeniem;
• chwiejny chód, zataczanie się, przewracanie;
• ataksja, czyli zaburzenie koordynacji ruchów;
• chodzenie w kółko;
• przechylenie głowy;
• oczopląs, czyli mimowolne ruchy gałek ocznych;
• nagła ślepota;
• niedowład albo paraliż kończyn;
• drżenie głowy, kończyn lub całego ciała;
• nagła agresja, silny lęk, dezorientacja albo apatia;
• ból szyi, grzbietu lub kręgosłupa;
• osłabienie mięśni;
• nagłe problemy z kuwetą.

MSD/Merck Veterinary Manual podaje, że badanie neurologiczne kota obejmuje ocenę głowy i nerwów czaszkowych, chodu, szyi, przednich kończyn, tułowia, tylnych kończyn, odbytu i ogona, a także odruchów. Taki zakres badania pokazuje, dlaczego przy objawach neurologicznych nie wystarczy samo stwierdzenie, że "kot dziwnie chodzi". Trzeba ustalić, czy problem dotyczy mózgu, rdzenia, nerwów obwodowych, mięśni czy układu równowagi.

Opiekun nie musi stawiać diagnozy. Powinien jednak zauważyć, że dzieje się coś, co wymaga kontaktu z lekarzem. Szczególnie niepokojące są objawy nagłe, powtarzające się, nasilające albo takie, które dotyczą ruchu, równowagi, świadomości, widzenia lub kontroli ciała.

Jeżeli kot nagle zaczyna chodzić inaczej niż zwykle, przewraca się, przechyla głowę, ma drgawki, chodzi w kółko, nie może wskoczyć na kanapę, nie używa jednej lub kilku łap albo przestaje normalnie reagować, lepiej nie czekać "aż przejdzie".

Cornell Feline Health Center zaleca szybką konsultację, gdy pojawiają się takie sygnały jak zaburzenia chodu, problemy z równowagą, chodzenie w kółko, zmiana zachowania, brak reakcji na dźwięki lub napady.

Bardzo pomocne może być nagranie krótkiego filmu. Kot w gabinecie często zachowuje się inaczej niż w domu. Film z napadu, oczopląsu, przechylania głowy, ataksji albo nietypowego chodu może ułatwić lekarzowi ocenę sytuacji.

Ataksja u kotów oznacza zaburzoną koordynację ruchów. Kot może chodzić szeroko rozstawiając łapy, zataczać się, przewracać, źle oceniać odległość albo wyglądać tak, jakby był pijany. To objaw, a nie rozpoznanie jednej konkretnej choroby.

Wyróżnia się różne typy ataksji. Przy ataksji przedsionkowej często pojawia się przechylenie głowy i oczopląs. Przy ataksji móżdżkowej mogą występować drżenia zamiarowe i przesadne ruchy kończyn. Przy problemach rdzeniowych mogą dochodzić niedowłady, ból kręgosłupa albo zaburzenia czucia. VCA opisuje ataksję jako brak koordynacji w obrębie układu nerwowego, prowadzący do nieprawidłowego, niestabilnego chodu.

Ataksji nie powinno się diagnozować na podstawie jednego filmu znalezionego w internecie. Ten sam objaw może mieć różne przyczyny, od stosunkowo łagodnych po bardzo poważne.

Jeżeli kot nagle zaczyna przechylać głowę, przewraca się na jedną stronę, ma oczopląs, wymioty albo chodzi jak pijany, problem może dotyczyć układu przedsionkowego. To część układu nerwowego odpowiedzialna za równowagę i orientację ciała w przestrzeni.

Problem może być obwodowy, np. związany z uchem środkowym lub wewnętrznym, albo centralny, czyli związany z mózgiem. To rozróżnienie ma duże znaczenie, bo przyczyny, leczenie i rokowanie mogą być inne.

W badaniu Grapes i wsp. z 2021 roku, "Clinical reasoning in feline vestibular syndrome: which presenting features are the most important?", przeanalizowano 174 koty z zespołem przedsionkowym. Autorzy oceniali, które cechy z wywiadu, badania klinicznego i badania neurologicznego pomagały przewidywać przyczynę objawów. Wśród rozpoznań pojawiały się m.in. zapalenie ucha środkowego lub wewnętrznego, idiopatyczny zespół przedsionkowy, nowotwory wewnątrzczaszkowe, polipy ucha środkowego, FIP, niedobór tiaminy i ropniak wewnątrzczaszkowy.

To pokazuje, dlaczego przechylenia głowy i oczopląsu nie powinno się sprowadzać do "zawrotów głowy". U części kotów przyczyna może być mniej groźna, ale u innych wymaga pilnej diagnostyki.

Epilepsja u kotów to temat, w którym łatwo o uproszczenia. Potocznie opiekun może powiedzieć "kot ma padaczkę" po każdym napadzie drgawkowym. Medycznie sam napad nie wystarcza jednak do pełnego rozpoznania. Trzeba ustalić, czy jest to epilepsja idiopatyczna, czy drgawki wynikają z innej przyczyny.

Napad u kota może wyglądać klasycznie: zwierzę przewraca się, traci kontakt z otoczeniem, porusza łapami, ślini się, oddaje mocz lub kał. Zdarzają się też napady mniej oczywiste: krótkie "zawieszenia", drgania jednej części ciała, nietypowe ruchy pyska, gwałtowne lizanie, dezorientacja albo nagła zmiana zachowania.

Źródła weterynaryjne podkreślają, że idiopatyczna epilepsja jest u kotów rozpoznawana rzadziej niż u psów, a napady u kota często skłaniają do szukania choroby w obrębie mózgu lub innego problemu zdrowotnego. VCA wskazuje też, że uogólniony napad zwykle trwa 1–2 minuty, a napad trwający ponad 5 minut jest stanem pilnym i wymaga szybkiej pomocy.

Podczas napadu nie wolno wkładać kotu nic do pyska. Kot nie "połknie języka", a próba otwierania pyska może skończyć się pogryzieniem opiekuna i dodatkowym urazem zwierzęcia. Najważniejsze jest odsunięcie twardych przedmiotów, zabezpieczenie kota przed upadkiem, mierzenie czasu napadu i kontakt z lecznicą.

Choroby ośrodkowego układu nerwowego dotyczą mózgu i rdzenia kręgowego. Mogą dawać objawy takie jak napady, zmiana zachowania, zaburzenia świadomości, chodzenie w kółko, nagła ślepota, ataksja, niedowład, paraliż albo ból szyi i kręgosłupa.

Do tej grupy mogą należeć m.in.:

• guzy mózgu, w tym oponiaki u starszych kotów;
• zapalenia mózgu i rdzenia;
• FIP z objawami neurologicznymi;
• toksoplazmoza;
• urazy głowy i kręgosłupa;
• wady wrodzone, np. hipoplazja móżdżku;
• choroby naczyniowe;
• choroby rdzenia kręgowego;
• zmiany strukturalne widoczne w badaniach obrazowych.

W badaniu Nakamoto i wsp. z 2019 roku, "Feline neurological diseases in a veterinary neurology referral hospital population in Japan", przeanalizowano 276 kotów kierowanych do ośrodka neurologicznego w Japonii w latach 2009–2016. Najwięcej przypadków lokalizowano w mózgu — 174 koty — a autorzy opisywali m.in. padaczkę idiopatyczną i guzy wewnątrzczaszkowe jako częste rozpoznania w tej grupie. Trzeba jednak zaznaczyć, że była to populacja kotów z ośrodka referencyjnego, a nie badanie wszystkich kotów domowych.

W badaniu Prompinichpong i wsp. z 2023 roku, "A retrospective study of structural brain lesions identified by magnetic resonance imaging in 114 cats with neurological signs", oceniano zmiany strukturalne mózgu widoczne w rezonansie magnetycznym u 114 kotów z objawami neurologicznymi. To dobrze pokazuje, dlaczego przy części objawów samo badanie krwi może nie wystarczyć i potrzebna bywa zaawansowana diagnostyka obrazowa.

Nie każdy problem neurologiczny zaczyna się w samym mózgu. U kotów objawy neurologiczne mogą być skutkiem chorób ogólnoustrojowych, zakaźnych, metabolicznych albo naczyniowych. To ważne szczególnie u kotów starszych, przewlekle chorych albo takich, u których objawy neurologiczne pojawiają się razem z chudnięciem, brakiem apetytu, gorączką, wymiotami lub nagłą ślepotą.

Przegląd "The Cat with Neurological Manifestations of Systemic Disease" z 2017 roku opisuje, że choroby ogólnoustrojowe mogą u kotów dawać m.in. zaburzenia stanu psychicznego i zachowania, napady, ataksję, zaburzenia nerwów czaszkowych oraz niedowłady. Wśród możliwych przyczyn wymieniane są m.in. FIP, toksoplazmoza, nadciśnienie tętnicze i encefalopatia wątrobowa.

FIP nie zawsze przebiega z wysiękiem w jamie brzusznej lub klatce piersiowej. Wytyczne Tasker i wsp. z 2023 roku, "Feline Infectious Peritonitis: European Advisory Board on Cat Diseases Guidelines", wskazują, że część kotów z FIP ma objawy oczne i/lub neurologiczne, a samo rozpoznanie choroby jest złożone.

U starszych kotów szczególnie ważne jest także nadciśnienie. W pracy Moretto i wsp. z 2023 roku, "Manifestations of hypertensive encephalopathy in cats", opisano objawy neurologiczne przypisywane encefalopatii nadciśnieniowej u kotów, m.in. ataksję, napady, zmianę zachowania, objawy przedsionkowe i nagłą ślepotę.

U psów problemy z "dyskami" są znacznie lepiej znane opiekunom. U kotów choroba krążków międzykręgowych jest rozpoznawana rzadziej, ale nie oznacza to, że nie występuje. Może powodować ból kręgosłupa, niechęć do skakania, sztywny chód, osłabienie kończyn, niedowład albo nagłe pogorszenie poruszania się.

W eksperckim tekście lepiej używać określenia choroba krążków międzykręgowych u kotów albo przepuklina krążka międzykręgowego u kota. Słowo "dysk" jest potoczne i zrozumiałe, ale "krążek międzykręgowy" jest dokładniejsze.

Badanie Bibbiani i wsp. z 2022 roku, "Prevalence, clinical presentation and MRI of intervertebral disc herniations in cats", oceniało częstość, objawy kliniczne i obraz MRI przepuklin krążków międzykręgowych u kotów. Autorzy wykazali, że w analizowanej populacji przypadki były rzadkie wśród wszystkich kotów kierowanych do placówki, ale stanowiły istotną część przypadków neurologicznych z lokalizacją rdzeniową.

U kota problem z krążkiem międzykręgowym może nie wyglądać tak oczywiście jak u psa. Zamiast nagłego paraliżu opiekun może zobaczyć mniejszą chęć do ruchu, unikanie skoków, ból przy dotyku grzbietu, sztywny chód albo osłabienie tylnych łap. Takich objawów nie warto tłumaczyć wyłącznie wiekiem.

Polineuropatia u kotów oznacza zaburzenie dotyczące wielu nerwów obwodowych. To inny problem niż choroby mózgu lub rdzenia kręgowego. Objawy mogą obejmować osłabienie, trudność ze wstawaniem, wiotki chód, niedowłady, obniżone odruchy, zanik mięśni i szybsze męczenie się.

Opiekun może mieć wrażenie, że kot "nie ma siły w łapach", choć nadal normalnie reaguje, je i pozostaje świadomy. W takich sytuacjach problem może dotyczyć przewodzenia sygnałów z nerwów do mięśni, a nie samego mózgu.

Badanie van Renen i wsp. z 2022 roku, "Clinical Course and Diagnostic Findings of Biopsy Controlled Presumed Immune-Mediated Polyneuropathy in 70 European Cats", opisało 70 kotów z zapalną polineuropatią potwierdzoną badaniem biopsji. Autorzy wskazywali m.in. na osłabienie, niedowład czterech kończyn i obniżone odruchy jako typowe elementy obrazu klinicznego w tej grupie.

To ważny fragment, bo pokazuje, że neurologia u kota to nie tylko drgawki i mózg. Problem może leżeć także w nerwach obwodowych lub połączeniu nerwowo-mięśniowym.

Niektóre zaburzenia neurologiczne widać już u kociąt. Przykładem jest hipoplazja móżdżku. Kot z takim problemem może mieć chwiejny chód, przesadne ruchy kończyn, drżenie głowy, trudność z precyzyjnym trafieniem do miski albo zabawki.

Hipoplazja móżdżku bywa związana z zakażeniem wirusem panleukopenii w okresie życia płodowego lub okołoporodowym. MSD/Merck Veterinary Manual podaje, że zakażenie w tym czasie może uszkadzać rozwijające się komórki móżdżku lub siatkówki, prowadząc do hipoplazji móżdżku, braku koordynacji i drżeń utrzymujących się przez całe życie.

To nie zawsze oznacza złe rokowanie. Merck wskazuje też, że hipoplazja móżdżku u kociąt po zakażeniu in utero wirusem panleukopenii jest stanem niepostępującym, a część dotkniętych kotów może dobrze funkcjonować jako zwierzęta domowe.

Diagnostyka zaburzeń neurologicznych u kota zaczyna się od wywiadu. Lekarz będzie pytał, kiedy pojawiły się objawy, czy wystąpiły nagle, czy narastały stopniowo, czy kot miał uraz, mógł zjeść coś toksycznego, dostał nowe leki, preparat przeciwpasożytniczy, czy ma gorączkę, wymioty, biegunkę, brak apetytu albo traci masę ciała.

Kolejnym etapem jest badanie kliniczne i neurologiczne. Lekarz ocenia chód, postawę, świadomość, reakcje postawne, odruchy, nerwy czaszkowe, napięcie mięśni, czucie bólu i koordynację. Merck Veterinary Manual podkreśla, że historia pacjenta i badanie neurologiczne pomagają ustalić lokalizację problemu, a dopiero to zawęża listę możliwych rozpoznań.

W zależności od sytuacji potrzebne mogą być:

• morfologia i biochemia krwi;
• badanie moczu;
• pomiar ciśnienia krwi;
• oznaczenie glukozy i elektrolitów;
• ocena pracy nerek, wątroby i tarczycy;
• testy w kierunku chorób zakaźnych;
• badanie uszu;
• RTG, USG, tomografia komputerowa lub rezonans magnetyczny;
• badanie płynu mózgowo-rdzeniowego;
• konsultacja neurologiczna;
• badania mięśni lub nerwów przy podejrzeniu choroby nerwowo-mięśniowej.

Przy napadach padaczkowych źródła weterynaryjne wskazują m.in. na potrzebę dokładnego wywiadu dotyczącego urazów i toksyn, badania klinicznego, badań krwi i moczu, a w wybranych przypadkach także zaawansowanego obrazowania, np. CT lub MRI, oraz badania płynu mózgowo-rdzeniowego.

To pytanie warto postawić ostrożnie. Nie zawsze chodzi o coś, co bezpośrednio "osłabia" układ nerwowy. Lepiej mówić o czynnikach, które mogą go obciążać, uszkadzać albo dawać objawy neurologiczne.

Do takich czynników należą m.in. urazy głowy i kręgosłupa, infekcje, stany zapalne, FIP, toksoplazmoza, zatrucia, niektóre leki i środki chemiczne, nadciśnienie, choroby nerek, wątroby i tarczycy, zaburzenia elektrolitowe, nowotwory, choroby zwyrodnieniowe, wady wrodzone oraz nieleczone zapalenia ucha środkowego lub wewnętrznego.

Nie znaczy to, że każdy z tych czynników zawsze prowadzi do choroby neurologicznej. Oznacza raczej, że przy objawach neurologicznych lekarz musi patrzeć szerzej niż tylko na mózg i łapy. Czasem przyczyna znajduje się w uchu, kręgosłupie, krwiobiegu, narządach wewnętrznych albo środowisku kota.

Nie wszystkim chorobom neurologicznym u kotów da się zapobiec. Nie można całkowicie wyeliminować ryzyka nowotworów, części wad wrodzonych, chorób zapalnych czy idiopatycznych napadów. Można jednak ograniczyć część zagrożeń i szybciej wychwycić problem.

Najważniejsze działania profilaktyczne to regularne kontrole weterynaryjne, szczepienia zgodne z zaleceniami lekarza, zabezpieczenie okien i balkonu, ograniczenie ryzyka urazów komunikacyjnych, trzymanie leków i środków chemicznych poza zasięgiem kota, szybkie leczenie zapaleń uszu, kontrola ciśnienia u starszych kotów oraz okresowe badania krwi i moczu u seniorów.

Cornell Feline Health Center wśród działań ograniczających ryzyko problemów neurologicznych wymienia m.in. trzymanie kota w domu, odpowiednie szczepienia nowych kotów i pilną pomoc weterynaryjną po urazie głowy.

Niektóre objawy neurologiczne wymagają pilnej pomocy. Nie warto czekać do następnego dnia, jeśli kot ma napad trwający ponad 5 minut, kilka napadów w krótkim czasie, nagle nie może chodzić, ma niedowład lub paraliż, przewraca się i nie jest w stanie wstać, nagle stracił wzrok, miał uraz głowy lub kręgosłupa, jest skrajnie apatyczny, nie reaguje, silnie cierpi albo podejrzewasz zatrucie.

Szczególnie niebezpieczny jest stan padaczkowy. VCA opisuje, że jeśli napad u kota nie kończy się w ciągu 5 minut, mówimy o status epilepticus, który wymaga pilnego leczenia.

Przed wizytą, jeśli sytuacja na to pozwala, dobrze zapisać czas wystąpienia objawów, ich długość, przebieg, możliwy kontakt z toksynami, leki i preparaty, które kot otrzymał, oraz inne objawy, takie jak wymioty, biegunka, brak apetytu, gorączka czy chudnięcie. Krótkie nagranie objawu może być dla lekarza bardzo pomocne.

Zaburzenia neurologiczne u kotów mogą mieć wiele przyczyn: od chorób ucha, przez epilepsję, nadciśnienie, toksyny, urazy, choroby zakaźne i metaboliczne, po nowotwory, wady wrodzone, choroby krążków międzykręgowych i polineuropatie. Nie da się ich wiarygodnie rozpoznać po jednym objawie ani po opisie w internecie.

Jeśli kot nagle traci równowagę, przewraca się, ma drgawki, chodzi w kółko, przestaje normalnie reagować albo porusza się inaczej niż zwykle, najlepiej potraktować to jako sygnał do konsultacji. W neurologii liczy się czas, dokładny opis objawów i właściwa diagnostyka.

Źródła

• Cornell Feline Health Center — Neurological Disorders
• MSD/Merck Veterinary Manual — The Neurologic Evaluation in Cats
• Nakamoto i wsp., 2019 — Feline neurological diseases in a veterinary neurology referral hospital population in Japan
• Grapes i wsp., 2021 — Clinical reasoning in feline vestibular syndrome: which presenting features are the most important?
• VCA Animal Hospitals — Ataxia in Cats
• VCA Animal Hospitals — Seizures and Epilepsy in Cats
• Tasker i wsp., 2023 — Feline Infectious Peritonitis: European Advisory Board on Cat Diseases Guidelines
• Bibbiani i wsp., 2022 — Prevalence, clinical presentation and MRI of intervertebral disc herniations in cats
• van Renen i wsp., 2022 — Clinical Course and Diagnostic Findings of Biopsy Controlled Presumed Immune-Mediated Polyneuropathy in 70 European Cats
• Prompinichpong i wsp., 2023 — A retrospective study of structural brain lesions identified by magnetic resonance imaging in 114 cats with neurological signs

Disclaimer

Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje badania lekarsko-weterynaryjnego. Nagłe, nasilające się lub nawracające objawy neurologiczne u kota wymagają konsultacji z lekarzem weterynarii, a w przypadku drgawek, paraliżu, utraty przytomności lub gwałtownego pogorszenia — pilnej pomocy.