Co robi pies, gdy wyczuje raka? To zachowanie łatwo źle zrozumieć

Psy żyją w świecie zapachów. To, co dla człowieka jest niewyczuwalne, dla psiego nosa może być wyraźną informacją. Właśnie dlatego od lat prowadzi się badania nad tym, czy psy mogą rozpoznawać zapachowe ślady chorób nowotworowych w oddechu, moczu, próbkach skóry albo innych materiałach biologicznych.

Zobacz takze: Dlaczego pies wacha miejsca intymne człowieka? To krępujące, ale dla niego ma sens

Naukowcy zwracają uwagę na tzw. lotne związki organiczne, czyli drobne cząsteczki zapachowe wydzielane przez organizm. Choroba może zmieniać ich profil. To nie znaczy, że każdy pies domowy potrafi wykryć nowotwór u opiekuna. Oznacza raczej, że psi węch jest na tyle czuły, że w kontrolowanych warunkach można go trenować do rozpoznawania konkretnych wzorców zapachowych.

W przeglądzie "Canine Detection of the Volatilome" opisano, że psy mogą rozpoznawać zapachy związane z chorobami, ale autorzy podkreślali też potrzebę dalszych, dobrze zaprojektowanych badań. To ważne, bo łatwo przejść do przesadnego wniosku: "mój pies na pewno wykrył raka". Takiej pewności nie ma.

Pies szkolony do wykrywania nowotworów nie zachowuje się jak bohater sensacyjnej historii. Nie szczeka dramatycznie, nie ciągnie człowieka do lekarza i nie "pokazuje raka" w ludzkim rozumieniu. W badaniach i treningach jego zadanie jest dużo prostsze: obwąchać próbki i wskazać tę, która pasuje do zapachu, którego został nauczony.

Sygnał może być bardzo spokojny. Pies może usiąść przy próbce, zatrzymać się, położyć albo wpatrywać się w konkretne miejsce. W badaniu "Non-invasive multiple cancer screening using trained scent detection dogs" psy były uczone, by oznaczać próbkę jako dodatnią przez siad przy niej po obwąchaniu. Jeśli próbka była ujemna, pies przechodził dalej.

To zupełnie inna sytuacja niż w domu, gdy pies zaczyna interesować się pieprzykiem, guzkiem, oddechem, raną albo konkretną częścią ciała opiekuna. Takie zachowanie może zwrócić uwagę, ale samo w sobie nie mówi, co się dzieje.

W domowych historiach najczęściej powtarza się jeden motyw: pies uporczywie wraca do konkretnego miejsca. Może je wąchać, lizać, dotykać nosem, drapać łapą albo niepokoić się, gdy opiekun próbuje go odsunąć. Szczególnie dużo emocji budzą przypadki, w których pies interesował się zmianą skórną, a później okazywało się, że wymagała ona diagnostyki.

W opisie przypadku "Canine olfactory detection of malignant melanoma" autorzy przedstawili 75-letniego mężczyznę, którego pies uporczywie lizał bezobjawową zmianę za prawym uchem. Badanie wykazało guzek w tej okolicy, a histopatologia potwierdziła czerniaka złośliwego. To ciekawy i głośny przypadek, ale nadal tylko opis przypadku, a nie metoda diagnostyczna.

W praktyce pies może interesować się skórą z wielu powodów. Zmiana może pachnieć inaczej przez pot, stan zapalny, krew, maść, ropę, nowy kosmetyk, rankę, ubranie albo kontakt z innym zapachem. Dlatego nie należy myśleć: "pies wykrył raka". Lepiej pomyśleć: "pies zwrócił uwagę na miejsce, któremu warto się przyjrzeć".

Nie ma jednego zachowania, które oznacza raka. Jeśli pies raz obwącha brzuch, rękę albo nogę, nie ma powodu do paniki. Psy wąchają ludzi codziennie i najczęściej nie ma w tym nic medycznego.

Inaczej wygląda sytuacja, gdy pies stale wraca do jednego miejsca, a tam rzeczywiście znajduje się pieprzyk, guzek, rana, zgrubienie, obrzęk albo zmiana skórna, która wygląda inaczej niż wcześniej. Szczególną uwagę powinny zwrócić zmiany, które rosną, krwawią, swędzą, bolą, mają nierówne brzegi, zmieniają kolor albo długo się nie goją.

Wtedy nie chodzi o to, czy pies "miał rację". Chodzi o to, żeby nie przegapić zmiany, którą i tak należałoby skontrolować. Jeśli na skórze pojawił się pieprzyk, guzek, rana albo miejsce, które zaczęło wyglądać inaczej niż wcześniej, powinien obejrzeć je lekarz. Pies może być sygnałem alarmowym, ale nie jest testem diagnostycznym. O tym, czym naprawdę jest taka zmiana, decydują badanie i diagnostyka.

Jednym z często cytowanych badań jest "Olfactory detection of human bladder cancer by dogs: proof of principle study" opublikowane w "BMJ" w 2004 roku. Psy uczono tam rozróżniania próbek moczu osób z rakiem pęcherza od próbek kontrolnych. Wyniki pokazały, że psy potrafiły wskazywać próbki chorych częściej, niż wynikałoby to z przypadku.

Kolejne głośne badanie, "Diagnostic Accuracy of Canine Scent Detection in Early- and Late-Stage Lung and Breast Cancers", dotyczyło raka płuca i raka piersi. Psy rozpoznawały próbki oddechu pacjentów i osób zdrowych. Wyniki były obiecujące, także przy wczesnych stadiach choroby, ale badanie miało charakter pilotażowy.

Nowsze prace, w tym przegląd systematyczny "Remote Medical Scent Detection of Cancer and Infectious Diseases", pokazują podobny kierunek: psy mogą być bardzo czułymi biosensorami, ale wyniki badań zależą od szkolenia, próbek, procedury, kontroli zapachów i metodologii. To właśnie dlatego pies nie jest dziś zwykłym narzędziem diagnostycznym w gabinecie.

Psy są ważne nie tylko dlatego, że same mogą być szkolone do wykrywania zapachów. Są też inspiracją dla tzw. elektronicznych nosów, czyli urządzeń, które w przyszłości mogłyby analizować zapachowe ślady chorób w bardziej powtarzalny sposób. Medycyna potrzebuje metod, które są standaryzowane, sprawdzalne i możliwe do zastosowania u wielu pacjentów.

Psi nos pokazuje, że choroby mogą zostawiać zapachowy ślad. Ale żeby taka wiedza stała się badaniem przesiewowym, potrzebne są procedury, urządzenia i dowody na dużą skalę. Opowieści o psach są fascynujące, jednak nie mogą zastąpić mammografii, kolonoskopii, dermatoskopii, badań krwi, USG, tomografii czy konsultacji lekarskiej.

Nie warto wpadać w panikę, jeśli pies nagle intensywnie kogoś obwąchał. Nie warto też ignorować realnych objawów tylko dlatego, że pies niczego nie zauważył. To działa w obie strony: pies może zainteresować się zapachem, który nie ma żadnego znaczenia medycznego, ale może też wcale nie zareagować na chorobę.

Nie należy karać psa za wąchanie albo lizanie, jeśli wynika to z ciekawości. Lepiej spokojnie go odwołać i sprawdzić, co przyciągnęło jego uwagę. Jeśli w tym miejscu jest zmiana skórna, guzek, rana albo coś, co wygląda inaczej niż zwykle, rozsądnie jest umówić wizytę u lekarza.

Szczególnie nie warto odkładać konsultacji, gdy zmiana szybko się powiększa, krwawi, sączy się, boli, twardnieje, ma nieregularny kształt albo nie goi się przez dłuższy czas. To są powody do kontroli niezależnie od tego, czy pies się nimi interesuje.

Najuczciwsza odpowiedź brzmi: pies, który wyczuje nietypowy zapach, może uporczywie wąchać, lizać, trącać nosem albo wracać do jednego miejsca na ciele. Pies szkolony do wykrywania chorób może natomiast sygnalizować zapach próbki wyuczonym zachowaniem, na przykład siadem lub zatrzymaniem się przy niej.

Nie jest to jednak domowy test na raka. Jeśli pies nagle obsesyjnie interesuje się konkretnym pieprzykiem, raną, guzkiem albo miejscem, które wygląda inaczej niż wcześniej, warto potraktować to jako dodatkowy powód do uważności. Nie dlatego, że pies na pewno wykrył chorobę. Dlatego, że niepokojących zmian na ciele nie warto przeczekać.

Źródła

• "Olfactory detection of human bladder cancer by dogs: proof of principle study", Willis i wsp., "BMJ", 2004 — psy trenowano do rozróżniania próbek moczu osób z rakiem pęcherza od próbek kontrolnych; wyniki były lepsze, niż można by oczekiwać przypadkowo.
• "Diagnostic Accuracy of Canine Scent Detection in Early- and Late-Stage Lung and Breast Cancers", McCulloch i wsp., "Integrative Cancer Therapies", 2006 — badanie pilotażowe dotyczące rozpoznawania próbek oddechu pacjentów z rakiem płuca i piersi.
• "Canine olfactory detection of malignant melanoma", Campbell i wsp., "BMJ Case Reports", 2013 — opis przypadku mężczyzny, którego pies uporczywie lizał bezobjawową zmianę za uchem; badanie potwierdziło czerniaka.
• "Non-invasive multiple cancer screening using trained scent detection dogs", Half i wsp., 2024 — psy uczono sygnalizowania próbek dodatnich przez siad przy próbce po obwąchaniu.
• "Remote Medical Scent Detection of Cancer and Infectious Diseases", Bauër i wsp., 2022 — przegląd systematyczny badań nad wykrywaniem chorób przez wyszkolone zwierzęta, z naciskiem na skuteczność i ograniczenia metodologiczne.
• "Canine Detection of the Volatilome", Angle i wsp., 2016 — przegląd dotyczący lotnych związków organicznych i możliwości ich wykrywania przez psy.